خويش بدانيم كردارهاى بد ، ستم‌ها و ظلم‌ها به خود انسان‌ها برمىگردند ، نه به خداوند متعال تا ستم بر او لازم آيد . ظاهر گرايان ( اهل الحديث ) ، افعال انسان را اعم از طاعات و معاصى ، مخلوق خدا مىدانند و قائل به جبر هستند . انگيزهء آنان دفاع از عموميت ارادهء و قدرت الهى و اصل توحيد در خالقيت است كه هر گونه خالقيتى را از انسان نفى مىكنند . اين عقيده را « خلق اعمال » مىنامند . اشاعره ، فعل را آفريده خدا دانسته و انسان را محل و ظرف تحقق افعال مىدانند ، شيخ اشعرى مىگويد : « انّ اعمال العباد مخلوقة لله مقدورة ؛ افعال بندگان ، مخلوق و مقدور خدا است . » اشاعره براى توجيه اصل اختيار و رهايى از پى آمدهاى نادرست انديشهء جبر ، نظريهء « كسب » را مطرح كرده‌اند . در تفسير حقيقت كسب ، ميان محققان اشعرى اختلاف است ، ولى معروف‌ترين آنها اين است كه كسب مقارنت داشتن فعل انسان با قدرت و ارادهء او است ، و بدون اين كه انسان در پيدايش آن تأثير داشته باشد تنها ظرف و محل فعل است . « 1 » اين نظريه مورد نقد خود اشاعره قرار گرفت ، زيرا نظريهء كسب ؛ مانند بحث « كلام نفسى » به شكل معما گونه‌اى مطرح شده است . اماميه ؛ با الهام از بيانات ائمهء اطهار عليهم السّلام معتقد به « امر بين الامرين » هستند ، امام صادق عليه السّلام در روايتى تصريح مىفرمايد : « لا جبر و لا تفويض و لكن امر بين الامرين » . « 2 » و استناد فعل واحد به دو فاعل چون در طول يكديگر هستند اشكالى ندارد ، زيرا قدرت خداوند قدرت تامه و مستقل ، و قدرت انسان غير تام و غير مستقل است . از ميان اهل سنت با عقايد اشعرى ، دانشمندانى ؛ مانند فخر رازى ، شيخ محمد عبده و شيخ شلتوت ، عقيده اماميه را پذيرفته‌اند . « 3 »

--> ( 1 ) رضى بيدار ، شرح تجريد ، / 445 . ( 2 ) صدوق ، توحيد / 360 ، حديث 3 ، باب نقى الجبر و التفويض . ( 3 ) ر . ك : سبحانى ، الالهيات ، ج / 704 و نيز الملل و النحل ، ج 2 / 154 .